„Nie ma czasu na sen” – rola i zaburzenia snu u dzieci i nastolatków

Młodzi ludzie mają coraz mniej czasu na sen, a gdy już leżą w łóżku, to często korzystają z telefonu komórkowego lub nie potrafią się wyciszyć. Konsekwencje takiego postępowania są widoczne w ich codziennych funkcjonowaniu i niosą za sobą szereg zagrożeń

SenSen fascynuje badaczy różnych dziedzin już od wieków, nadal jednak kryje on  w sobie wiele tajemnic i zagadek. Powszechnie wiadomo, że zaspokajanie potrzeby snu jest niezwykle ważne i niezbędne do prawidłowego funkcjonowania, na każdym etapie życia człowieka. Sen zajmuje większą część doby noworodka, czy niemowlęcia, z wiekiem natomiast czas snu skraca się, a jego funkcje ulegają zmianie.  O ile w pierwszych miesiącach życia dziecko może spać nawet 16 godzin na dobę, to osoba dorosła potrzebuje już tylko od 6 do 8 godzin snu. Zapotrzebowanie na sen jest jednak sprawą indywidualną – zależy od charakteru pracy i zajęć jakie wykonujemy, naszego wieku, charakteru, nawyków żywieniowych, ale też umiejętności odpoczywania w ciągu dnia. Zapotrzebowanie na sen może też mieć związek z porą roku – latem często śpimy mniej, natomiast w zimie zapotrzebowanie na sen zwiększa się, zwłaszcza u młodzieży. Spokojny i głęboki, nieprzerywany gwałtownie sen zapewnia organizmowi – szczególnie komórkom układu nerwowego – wypoczynek i odbudowę rezerw energetycznych. Rytm życia człowieka opiera się o naprzemienny cykl snu oraz czuwania, a zaburzenia w którymś z tych stanów powodują trudności w drugim.

Długość i jakość snu

Wystarczająca ilość snu i nawyk regularnego zasypiania mają podstawowe znaczenie dla fizycznego i psychicznego zdrowia i rozwoju dziecka, dla jego nauki i harmonijnego życia w przyszłości. Wiek wczesnoszkolny, to czas kiedy nawyki związane z zasypianiem zaczynają ulegać pewnym zmianom. Dzieci w tym wieku bardzo rzadko mają już potrzebę spania w ciągu dnia, potrzebują  średnio od 9 do 11 godzin snu nocnego. Nie powinno jednak niepokoić rodziców i opiekunów jeśli dziecko w tym wieku ma większe zapotrzebowanie na sen. Na podstawie przeglądu dotychczasowych badań naukowcy z Uniwersytetu w Bolonii we Włoszech ocenili, że dzieci w wieku nastoletnim potrzebują natomiast od 8,5 do 9 godzin snu na dobę. Generalnie uważa się, że dłuższy sen sprzyja rozwojowi poznawczemu gdyż, jak pokazują badania – dzieci, które śpią dłużej osiągają lepsze wyniki. Jednocześnie jednak istnieją też badania, które pokazują, że wyjątkowo zdolne i utalentowane dzieci potrzebują o wiele mniej snu.

Zbyt krótki sen ma związek nie tylko z mniejszą sprawnością intelektualną, ale również z otyłością

Z wielu badań oraz ich wspólnej analizy wynika, że zapotrzebowanie na sen u poszczególnych osób jest bardzo zróżnicowane, jednak każda osoba ma swoją określoną „normę snu”, a jej przekraczanie, ograniczanie lub niezaspokajanie przez dłuższy czas z pewnością będzie szkodliwe. Zarówno za krótki, jak i za długi sen może negatywnie wpływać na zdrowie. Ponadto wiele badań potwierdza, że deprywacja snu (niezaspokajanie tej potrzeby) prowadzi do pogorszenia się intelektualnego funkcjonowania dzieci i wywołuje deficyty uwagi, a odpowiednio długi sen jest niezbędny do intelektualnego rozwoju człowieka. Badania wskazują też, że zbyt krótki sen ma związek nie tylko z mniejszą sprawnością intelektualną, ale co ciekawe, również  z otyłością. Niepokojącym sygnałem może także być zbyt długi sen u młodego człowieka. U nastolatków, które przeżywają problemy emocjonalne, nie radzą sobie z trudnościami i wyzwaniami dnia codziennego może pojawić się skłonność do przesypiania kilkunastu godzin na dobę. Taki sen bywa formą ucieczki od życia, codziennych spraw i stresów. W rzeczywiści tak długi sen nie daje wytchnienia i prawdziwego wypoczynku, ale na odwrót – coraz bardziej zmniejsza zdolność dziecka do nauki, koncentracji, a także obniża jego motywację.

SenOdradza się sztuczne wydłużanie, bądź skracanie snu dzieci wbrew ich potrzebom. Nie należy też młodym osobom odmawiać drzemki w ciągu dnia, a zwłaszcza po zajęciach lekcyjnych bądź nauce. Wiele badań potwierdza, że sen po nauce stymuluje wzrost struktur w mózgu odpowiedzialnych za zapamiętywanie i uczenie się nowych rzeczy, co innymi słowy oznacza, że sen pomaga utrwalić i wzmocnić nowo przyswojony materiał. Znaczenie ma jednak nie tylko sama długość snu, ale również jego jakość. Zbyt płytki oraz przerywany sen może zaburzać funkcje poznawcze, a zwłaszcza pamięć. Dlatego bardzo ważne jest, aby zapewnić dziecku i nastolatkowi właściwe warunki snu i odpoczynku. O ile w przypadku małych dzieci dość dobrze określone są determinanty dłuższego i zdrowego snu, o tyle w przypadku dzieci starszych i nastolatków brakuje dokładnych badań i wytycznych na ten temat. Wiadomo na pewno, że aktywność fizyczna w ciągu dnia może wydłużyć sen oraz polepszyć jego jakość. Jednocześnie, zdaniem specjalistów,  aktywność fizyczna nie powinna być traktowana jako czynnik zasadniczy i nie powinno się zachęcać do niej dzieci tuż przed pójściem do łóżka. Podstawowe znaczenie ma wprowadzenie rutynowej godziny wyciszenia przed snem, zwłaszcza w przypadku dzieci młodszych, w wieku wczesnoszkolnym. Znaczenie może mieć również dieta dziecka – dzieci, które spożywają słone przekąski, zwłaszcza wieczorem, a także żywią się tak zwanymi „fast foodami” śpią krócej niż dzieci, które takiego jedzenia unikają. Aby wspierać prawidłowy sen u dzieci, już od najmłodszych lat warto wprowadzać w ich codziennym trybie życia regularność i przewidywalność. Warto, aby dzieci w wieku wczesnoszkolnym codziennie kładły się spać i budziły o podobnej porze. Istotne jest także ustalenie pewnego porządku dnia, uwzględniającego zarówno czas na naukę, jak i zabawę oraz odpoczynek. Dzieci mogą mieć bowiem trudności z zasypianiem nie tylko wtedy gdy nie są wystarczająco senne i zmęczone, ale również wtedy gdy są nadmiernie obciążone obowiązkami i zestresowane.

Sen jest ceną, jaką płacimy za plastyczność mózgu w ciągu dnia. Jest też inwestycją niezbędną do tego, byśmy mogli zdobywać wiedzę dnia następnego. Rozwój dziecka w pierwszych latach życia wywiera istotny wpływ na zdrowie i dobre samopoczucie w przyszłości. Dlatego, zaburzony lub skrócony sen w kluczowych okresach rozwoju może przełożyć się na przyszłe zdrowie.

Niebanalne znaczenie dla jakości snu dziecka i nastolatka ma również atmosfera panująca w jego domu. Częste konflikty, kłótnie rodziców, silne napięcia między rodzeństwem mogą zakłócać ustalony porządek dnia dziecka i obciążać je emocjonalnie. Silne bodźce, zmartwienia i lęki mogą powodować trudności w zasypianiu, a także częstsze wybudzanie się w nocy. U małych dzieci dość często mogą występować ataki nocnego lęku oraz koszmary, jeśli jednak ataki takie pojawiają się często u dziecka, które skończyło już siódmy rok życia, należy skonsultować się ze specjalistą – pediatrą, bądź psychologiem dziecięcym. Zaburzenia snu mogą mieć także uzasadnienie medyczne i być konsekwencją takich problemów jak choroby przewlekłe, schorzenia układu krwionośnego, oddechowego czy mięśniowo-szkieletowego, zażywania substancji psychoaktywnych lub przyjmowania leków.  

Zaburzenia snu u dzieci i  młodzieży

Obecnie wyodrębnia się prawie 90 różnych postaci zaburzeń snu u dzieci, młodzieży oraz dorosłych. Na początku XXI wieku Amerykańska Akademia Medycyny Snu podjęła próbę ich sklasyfikowania, tworząc tzw. Międzynarodową Klasyfikację Zaburzeń Snu. Jednym z najpoważniejszych problemów związanych ze snem dotykającym polską młodzież jest bezsenność. Według badań, które zostały przeprowadzone przez Collegium Medicum UJ, do współczesnego pokolenia cierpiącego na kłopoty ze snem, należy już blisko 40% dzieci i młodzieży w Polsce. Inne badania na ten temat zlecili organizatorzy akcji „Dobrze śpij – aktywnie żyj”, której celem jest zwiększenie wiedzy Polaków na temat przyczyn bezsenności, jej wpływu na zdrowie i codzienne funkcjonowanie oraz konieczności jej leczenia. Pokazały one, że bezsenność dotyka jednej czwartej polskich nastolatków w wieku od 15 do 19 roku życia.

SenWyróżnia się dwa główne typy bezsenności, tj. bezsenność pierwotną, występującą przez co najmniej miesiąc. U  jej źródeł nie leży żadna choroba psychiczna, ani somatyczna. Drugi rodzaj to bezsenność wtórna, wynikająca z innych przyczyn, np. powodowana przez schorzenia tarczycy, nerek, bezdech, dolegliwości bólowe, zażywanie substancji psychoaktywnych.  Częstą przyczyną bezsenności u młodzieży jest stosowanie leków, narkotyków, a także przyjmowanie substancji psychoaktywnych, takich jak na przykład kofeina. Powodem zaburzeń snu mogą być ponadto trudności w szkole lub w rodzinie. Współczesna polska młodzież  sypia mniej niż 8 godzin na dobę, a jedna trzecia przesypia tylko 6 godzin lub mniej. Zdaniem specjalistów, młodzi ludzie próbują w ten sposób nadążyć za obecnym tempem życia – uczą się po nocach, oglądają telewizję, surfują w Internecie, a to z kolei prowadzi do zaburzeń rytmu okołodobowego.  

Bezsenność w sieci

Jedne z najnowszych badań pokazują, że młodzi ludzie, którzy często wchodzą na strony mediów społecznościowych i długo tam przebywają, częściej cierpią na zaburzenia snu. Odwiedzanie takich stron  stanowi konkurencję dla snu – dana osoba, zamiast iść do łóżka, przesiaduje przed komputerem, wrzucając kolejne zdjęcia na facebooka, bądź przeglądając treści udostępniane przez inne osoby. Często nastolatki korzystają z mediów społecznościowych za pośrednictwem telefonów lub tabletów i robią to leżąc w łóżku, dając sobie oraz swoim rodzicom złudne przekonanie, że w ten sposób odpoczywają i regenerują siły. Media społecznościowe przeszkadzają we śnie również wtedy, gdy sprzyjają pobudzeniu: emocjonalnemu, intelektualnemu albo fizjologicznemu – na przykład wtedy, gdy nastolatek wdaje się spory na Facebooku, czy ekscytuje grą online.  Jasne światło emitowane przez wyświetlacze i monitory zaburza rytmy okołodobowe. Okazuje się, że dzieci i nastolatki korzystające w porze snu z urządzeń mobilnych, np. smartfonów, ponad dwukrotnie częściej źle śpią, niż rówieśnicy nie mający do nich dostępu. Dzieci te miały też gorszą jakość snu i niemal trzykrotnie częściej były nadmiernie senne w ciągu dnia. Szeroko zakrojone badania przeprowadzone przez naukowców w Londynie pokazały, że nawet sama obecność w sypialni dzieci urządzeń mobilnych, w porze nocnej wiązała się z takimi samymi konsekwencjami. Innym powodem deprywacji snu bywa również uzależnienie, bądź nadużywanie komputera i Internetu, a zwłaszcza gier online.

Jak wynika z dużych badań europejskich, zbyt krótki sen u nastolatków może być objawem problemów emocjonalnych i psychicznych, a nawet przyczyniać się do ich wystąpienia. Z badań przeprowadzonych wśród blisko 12 tysięcy nastolatków z 11 państw wynika, że u nastolatków z niedoborem snu najsilniej wiążą się problemy emocjonalne, niewłaściwe relacje z rówieśnikami, a także myśli samobójcze. W innych badaniach udowodniono też, że dzieci, które się nie wysypiają, przejawiają więcej negatywnych emocji i słabiej reagują na pozytywne doświadczenia, przez co mogą być bardziej narażone na rozwój depresji i zaburzeń lękowych.

“Kiepski sen wiąże się z zakłóceniem wielu procesów emocjonalnych, m.in. zdolności do samokontroli, zauważania sygnałów niewerbalnych i identyfikowania cudzych emocji. W połączeniu ze skłonnością do zachowań impulsywnych – cechą charakterystyczną dla okresu dojrzewania – niedobór snu może prowadzić do stworzenia idealnych warunków do doświadczania negatywnych emocji oraz ich konsekwencji.

Biorąc pod uwagę znaczenie jakie odgrywa sen w życiu młodej osoby, współczesne zagrożenia związane z deprywacją snu oraz ich możliwe konsekwencje, należy bardzo poważnie potraktować kwestię ilości oraz jakości snu u dzieci i nastolatków. Sen jest swego rodzaju zachowaniem, więc aby człowiek dobrze spał, musi się tego nauczyć, podobnie jak zdrowego odżywiania lub aktywności fizycznej. Największą rolę w dbaniu o ten obszar mają oczywiście rodzice, których zadaniem jest zapewnić dzieciom odpowiednie warunki do głębokiego i spokojnego snu, a także wykształcenie u nich odpowiednich i zdrowych nawyków.

JEŚLI CHCESZ POROZMAWIAĆ O SWOJEJ SYTUACJI, POTRZEBUJESZ POMOCY BĄDŹ WSPARCIA, ZAPRASZAM CIĘ DO ZAPOZNANIA SIĘ Z OFERTĄ PRACOWNI ORAZ DO  KONTAKTU ZE MNĄ

Bibliografia

  1. Tekst powstał na bazie mojego artykułu: Romanowska-Gręda Katarzyna, Na zdrowie. Część II Sen. w: Sygnał. Magazyn wychowawcy nr 2 (048) luty 2017
  2. Beer W., Bezsenność i inne zaburzenia snu u dorosłych i u dzieci, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1983
  3. Kast-Zahn A., Morgenroth H., Każde dziecko może nauczyć się spać. Jak uniknąć problemów z zasypianiem i przesypianiem nocy u dzieci, Media Rodzina, Poznań 1998
  4. Prekop J., Gdy dziecko nie chce spać, Wydawnictwo WAM, Kraków 2008
  5. Komorowska M., Jakość snu a zachowanie dzieci, w: Remedium,  nr 11, 2010
  6. www.bezsennosc.pl
  7. www.naukawpolsce.pap.pl