Samookaleczenia u nastolatków

Samookaleczenia u nastolatkówPodejrzewasz, że Twoje dziecko może się okaleczać lub dotarły do Ciebie takie informacje od innych osób, na przykład wychowawcy lub szkolnego psychologa? Jeśli tak – możesz zastanawiać się jak na taką informację zareagować, być może trudno Ci zrozumieć dlaczego Twoje dziecko to robi, a przede wszystkim możesz nie wiedzieć jak mu pomóc.

Kilkuletnie doświadczenie w pracy w Telefonie Zaufania dla Dzieci i Młodzieży pokazało mi, że problem samookaleczenia u nastolatków jest niezwykle powszechny, ale też często bagatelizowany przez otoczenie. Współczesne badania pokazują, że istnieje istotny związek między samookaleczeniem a podejmowaniem prób samobójczych. Dlatego tak istotne jest zrozumienie tego co przeżywa młoda osoba, jakie są przyczyny podejmowania działań autoagresywnych, a także w jaki sposób możemy reagować i wspierać młodą osobę zmagającą się z tego rodzaju trudnościami.

Dlaczego moje dziecko to robi?

Czas dorastania, czyli okres pomiędzy dzieciństwem, a dorosłością jest bardzo ważnym etapem rozwoju każdego człowieka. Właśnie wtedy młoda osoba podlega wielu zmianom zachodzącym w jej organizmie, a także psychice. Zmiany te mają charakter przełomowy, a ich dynamika jest niezwykle intensywna. Nastolatek poszukuje samego siebie, swojej tożsamości, stara się zdefiniować kim jest. Staje się bardziej świadomy i autorefleksyjny, a jego działania w większym stopniu podporządkowane są stawianym sobie celom. Okres dojrzewania to również czas, w którym młode osoby przeżywają wiele konfliktów zewnętrznych, ale też wewnętrznych napięć, z którymi nie zawsze są w stanie sobie poradzić.

Wbrew przekonaniu, że dorastanie to okres beztroski i pozbawiony zmartwień, wielu nastolatków zmaga się z bardzo poważnymi problemami. Mogą one dotyczyć relacji z rówieśnikami, rodzicami, bądź innymi znaczącymi osobami. Zdarza się, że młode osoby zmagają się z odrzuceniem, przemocą, wykorzystywaniem, narażone są na różnego rodzaju zagrożenia zarówno w świecie realnym, jak również w Internecie. Problemy mogą też wiązać się z życiem wewnętrznym, przeżywaniem kryzysów, niskim poczuciem własnej wartości, ale też poważnymi trudnościami emocjonalnymi, zaburzeniami psychicznymi czy depresją.

Młode osoby często ukrywają przed bliskimi to, że zmagają się z jakimiś problemami. Dzieje się tak z różnych względów. Nastolatek może mieć przekonanie, że nie zostanie zrozumiany przez dorosłych, obawia się, że jego problemy zostaną zbagatelizowane, bądź odczuwa presję bycia samodzielnym, a nawet perfekcyjnym. Niezwykle często zdarza się również, że nastolatek zachowuje swoje problemy, trudne emocje dla siebie, ponieważ nie chce martwić swoich bliskich, rodziców, opiekunów. Najczęściej jednak – nie wprost, ale sygnalizuje, że potrzebuje pomocy i wsparcia ze strony dorosłych. Ważne, aby mieć świadomość, że te skrywane, tłumione emocje muszą znaleźć jakieś ujście. Czasem przejawia się to w agresywnym zachowaniu wobec rodziców bądź innych osób z otoczenia. Zdarza się również że przeradza się w agresję kierowaną wobec samego siebie.

W swojej praktyce zawodowej niejednokrotnie spotkałam się z tym, że nastolatek zapytany o to, w jakich okolicznościach i z jakiego powodu okaleczył się po raz pierwszy, mówi o ciekawości, chęci przekonania się jak to jest, albo wpływie rówieśnika, który również się okaleczał. Niestety samookaleczenia stają się tak powszechne, że wiele nastolatków styka się z tym problemem wśród rówieśników, albo w internecie. W sieci znaleźć można wiele niepokojących treści, które w pewnym sensie promują samookaleczenia jako skuteczny sposób radzenia sobie z problemami. Znajdziemy je na młodzieżowych blogach, forach, portalach społecznościowych. Warto jednak podkreślić, że nawet jeśli początkowo nastolatek zaczyna się okaleczać pod wpływem rówieśników lub w ramach podjętego „wyzwania”, to jednak podłożem takiej decyzji zwykle będą jakieś trudności emocjonalne.

Jak to wygląda?

Autoagresja najczęściej kojarzy się z okaleczaniem swojego ciała. Może zaczynać się od „niewinnych” zadrapań na skórze ostrym przedmiotem, na przykład cyrklem, agrafką. Z czasem okaleczanie może przybierać bardziej drastyczne formy, cięcia skóry rąk, ud, brzucha. Autoagresja może też przyjmować inne formy, takie jak uderzanie pięścią lub nawet głową w ścianę, wyrywanie włosów, drapanie bądź przypalanie swojej skóry.

Nastolatki zapytane o to co daje im okaleczanie się, najczęściej mówią o poczuciu ulgi, złagodzeniu bólu psychicznego bólem fizycznym. Takie odczucia, rzeczywiście są uzasadnione, gdyż w momencie gdy osoba zadaje sobie ból fizyczny, jej mózg zaczyna wydzielać endorfiny. Dlatego też nastolatek okaleczając się ma chwilowe poczucie poprawy nastroju, a nawet euforii. Działanie endorfin w takim przypadku nie jest jednak długotrwałe i nie pomaga w rozwiązaniu przeżywanych problemów i konfliktów. Jednakże sam mechanizm sprawia, że autoagresja i samookaleczanie stają się swego rodzaju uzależnieniem, niebezpiecznym nawykiem, z którym często młodej osobie trudno jest sobie poradzić samodzielnie.

Prawdą jest także, że samookaleczanie bywa próbą zwrócenia na siebie uwagi i sygnałem wysyłanym przez nastolatka, który mówi „zauważ mnie”, „zobacz, że mam problemy”, „pomóż mi”. A jednocześnie boi się mówić o tym wprost, boi się oceny, krytyki, odrzucenia. Takich sygnałów nie należy nigdy bagatelizować.

Jak mam zareagować?

Wielu rodziców dowiedziawszy się o tym, że ich dziecko się samookalecza czuje strach, niepewność i zagubienie. Niektórym łatwiej jest zbagatelizować problem i przyjąć, że nie dzieje się nic poważnego niż skonfrontować się z myślą, że być może coś przeoczyli, w jakimś momencie nie udzielili wsparcia swojemu dziecku. Przede wszystkim ważne jest aby pamiętać, że dziecko nie okalecza się aby zrobić komuś na złość, czy zbuntować się. Na pewno nie jest właściwą reakcją karanie dziecka za samookaleczanie się, ani też bagatelizowanie tego problemu. Jeśli podejrzewasz lub wiesz, że Twoje dziecko się okalecza:

  • Okaż mu zainteresowanie, spędzaj z nim czas i poświęć mu swoją uwagę
  • Porozmawiaj z dzieckiem o tym co u niego, zapytaj jak się czuje
  • Powiedz spokojnie o czym się dowiedziałeś/co zauważyłeś (np. rany lub blizny)
  • Zapewnij dziecko, że może na Ciebie liczyć
  • Postaraj się nie oceniać zachowania dziecka, nie mów że jest „głupie”, „nieodpowiedzialne”
  • Okaż dziecku zrozumienie dla przeżywanych przez nie uczuć i problemów

Pamiętaj, że zakazanie dziecku samookaleczania nie jest pomocne i prawdopodobnie nie tylko nie rozwiąże problemu, ale może wręcz sprawić, że dziecko zacznie okaleczać się w mniej widocznych miejscach na ciele. Przede wszystkim ważne jest dotarcie do przyczyn autoagresji oraz niezaspokojonych potrzeb, które sygnalizuje nastolatek. Jeśli czujesz, że sam nie jesteś w stanie zrozumieć tego co przeżywa Twoje dziecko, bądź trudno Ci nawiązać z nim kontakt rozważ spotkanie ze specjalistą. Może to być rozmowa ze szkolnym psychologiem lub pedagogiem, skorzystanie z konsultacji rodzicielskiej, lub zapewnienie psychologicznego wsparcia dziecku (spotkania z psychologiem lub psychoterapeutą). Postaraj się wspólnie z dzieckiem ustalić jakiej pomocy oczekuje i czego najbardziej potrzebuje. Nie poddawaj się i nie bagatelizuj problemów dziecka nawet jeśli odrzuca Twoją pomoc a wasze relacje rozluźniły się. W takich okolicznościach tym bardziej pomyśl o skorzystaniu ze wsparcia i porady specjalistycznej. Jeśli niepokoisz się o swoje dziecko i chciałbyś porozmawiać na ten temat ze specjalistą, zapraszam Cię do zapoznania się z ofertą pracowni oraz kontaktu ze mną.

Jeśli chcesz porozmawiać o swojej sytuacji, potrzebujesz pomocy bądź wsparcia, zapraszam Cię do zapoznania się z ofertą pracowni oraz do kontaktu ze mną

Źródła:
1. Bakiera L., Czy dorastanie musi być trudne?, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2009
2. FenwickE., Smith T., Dojrzewanie. Praktyczny poradnik dla nastolatków i ich rodziców, Wyd. Real Press, Warszawa Kraków 1995
3. Gutton P., Villeminot V., Jak nawiązać dialog z nastolatkami, Wyd. W drodze, Poznań 2013
4. Romanowska K., Blaski i cienie dojrzewania, Sygnał. Magazyn Wychowawcy., Oficyna MM Wydawnictwo Prawnicze, nr 8 (021) wrzesień 2014
5. Romanowska-Gręda K., Uczeń w kryzysie. Sygnał. Magazyn Wychowawcy., Oficyna MM Wydawnictwo Prawnicze, nr 6 (041) czerwiec-lipiec 2016
6. Walsh Barent W., Terapia Samouszkodzeń, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2014