Utrata ciąży – jak wrócić do równowagi i zadbać o swoje potrzeby

UtrataDla przyszłych rodziców, oczekiwanie na dziecko to z reguły czas pełen nadziei, radości, ale też niepokoju i napięcia. Zwykle, pary świadomie decydujące się na potomstwo, dowiadując się o ciąży zaczynają przygotowywać się na pojawienie się nowego członka rodziny. Utrata ciąży na skutek poronienia, przedwczesnego porodu, a także przerwanie ciąży ze wskazań lekarskich, to bolesne, a często nawet traumatyczne przeżycie, którego skutki obserwuje się zarówno w perspektywie teraźniejszej – „tu i teraz”, jak i przyszłej – w postaci znaczących problemów lub zaburzeń w funkcjonowaniu psychicznym. Zdarzenie takie wywołuje szereg poważnych konsekwencji psychologicznych w życiu kobiety, ale nie pozostaje bez znaczenia również dla jej partnera oraz całej rodziny. Poronienie wywołuje kryzys psychologiczny bez względu na stopień zaawansowania ciąży i dotyczy również tych kobiet, których stosunek do ciąży był negatywny.

Sposób przeżywania straty i żałoby po poronieniu będzie różnić się u poszczególnych osób. Zależeć może od momentu w jakim doszło do utraty ciąży, znaczenia jakie kobieta przypisuje ciąży i jej utracie, wieku kobiety, tego czy posiada inne dzieci, a także od wsparcia społecznego na jakie może liczyć w swoim otoczeniu. Znaczenie może mieć również fakt, czy poronienie było nagłe i niespodziewane, czy też od dłuższego czasu kobieta wiedziała, że ciąża jest zagrożona. W drugim przypadku mamy do czynienia z wystąpieniem zjawiska antycypacji żałoby, czyli przeżywania jej niektórych aspektów, jeszcze przed zaistnieniem utraty. Taka sytuacja może nieznacznie niwelować intensywność traumy po poronieniu.

Często, poronienie, zwłaszcza wczesne, jest minimalizowane przez otoczenie i traktowane jako zwykły koniec ciąży, obumarcie płodu. Niektórzy ludzie myślą, że kobieta nie zdążyła  przywiązać się do dziecka.  W rzeczywistości jednak kobieta przeżywa szereg silnych emocji, które są naturalną reakcją na doświadczenie straty. Ich tłumienie i niewyrażanie, a także brak wsparcia może skutkować pojawieniem się poważniejszych konsekwencji psychologicznych, o czym będę pisać w dalszej części artykułu. Co więcej, w chwili utraty ciąży, para traci nie tylko nienarodzone dziecko, ale też plany, marzenia i wyobrażenia z nim związane. Dlatego właśnie utratę ciąży należy potraktować poważnie, a doświadczone nią osoby objąć właściwą opieką i wsparciem.

Co możesz przeżywać bezpośrednio po stracie ciąży?

  • Poczucie winy – kobieta po stracie ciąży często zaczyna koncentrować swoje myśli i wspomnienia na sytuacjach, które w jej poczuciu mogły doprowadzić do poronienia. Obwinia siebie o niewystarczającą uważność, czy dbałość o siebie i dziecko. Niestety, na skutek kryzysu nieraz wyolbrzymia mało znaczące zdarzenia, co dodatkowo utwierdza ją w przekonaniu, że ponosi odpowiedzialność za to co się stało. Dodatkowo kobieta obwinia o stratę ciąży swoje ciało, które w jej poczuciu okazało się niewystarczająco kobiece, niezdolne do utrzymania ciąży.
  • Żal i bezradność związane z brakiem możliwości pożegnania się z dzieckiem – jeśli poronienie następuje we wczesnej fazie ciąży, nie jest możliwy kontakt z ciałem dziecka, a co za tym idzie – nie ma możliwości pożegnania się z nim. Dla niektórych kobiet brak możliwości pochowania dziecka, bądź jego ochrzczenia staje się dodatkową traumą i powodem przedłużającej się żałoby.
  • Niskie poczucie własnej wartości – związane jest z poczuciem wstydu oraz winy za utratę ciąży, ale wiąże się też z obawą przed oceną społeczną w kategorii niepełnowartościowej kobiety lub niezdolności do bycia matką, a także zwątpieniem we własną kobiecość i zdolności macierzyńskie.
  • Brak poczucia sprawstwa, kontroli – kobieta konfrontuje się z własnym ograniczeniem, nie ma wpływu na to co dzieje się z  nią i jej ciałem po poronieniu.
  • Poczucie krzywdy, niesprawiedliwości – to naturalne uczucia, które towarzyszą nam w momencie gdy dotyka nas bolesne, nieodwracalne wydarzenie. Aby radzić sobie z jego ogromem, część związanych z nim emocji kobieta musi skierować na „niesprawiedliwy świat”, Boga, bądź inne źródło jej nieszczęścia. W przeciwny razie cały gniew, agresję i złość mogłaby skierować przeciwko sobie.

Warto podkreślić,  iż  przeżycia  te  są  naturalną  konsekwencją  doświadczonej traumy, a ich ekspresja i przepracowanie warunkuje prawidłowe zakończenie procesu żałoby i powrót do harmonijnego funkcjonowania. Brak dodatkowej opieki w tych obszarach może skutkować zwiększonym ryzykiem depresji, zaburzeń lękowych, zespołu stresu pourazowego – PTSD.

Żałoba – jak przebiega i dlaczego tak ważne jest jej przeżycie?

Proces radzenia sobie po stracie ciąży wymaga czasu, a do jego prawidłowego zakończenia, konieczne jest przeżycie żałoby. Może ona przebiegać inaczej u poszczególnych osób, jednak pewne jej cechy są wspólne dla większości osób w żałobie. Przebiega ona zwykle w następujących etapach:

  1. Szok – jest to moment, w którym zaprzeczasz temu co się stało i trudno jest Ci w to uwierzyć. Chronisz się w ten sposób przed przeżywaniem najsilniejszych emocji – rozpaczy, złości, bezradności i dystansujesz się do traumatycznych doświadczeń. Wiele osób w takim momencie nie jest w stanie uronić łzy, część przeżywa poczucie „otępienia”, niektórzy odnoszą wrażenie jakby obserwowali wszystko z boku lub zza szklanej szyby. Gdy etap ten zaczynami mijać, coraz bardziej odczuwalny staje się ból związany ze stratą.
  2. Uświadomienie sobie straty –  to moment, w którym możesz odczuwać największy ból, oraz przeżywać niezwykle intensywne uczucia związane z utratą ciąży. W tym okresie możesz przeżywać poczucie winy, żal, przewlekły stres, poczucie ciężaru, przytłoczenia. To czas, w którym Twoje uczucia mogą charakteryzować się zmiennością i dużą intensywnością. Możesz czuć się zagubiona, niepewna i bezradna.
  3. Chronienie siebie/wycofanie się –  jest to etap żałoby, w którym możesz potrzebować odpoczynku, wycofania się z codziennych aktywności i kontaktów społecznych. To czas, w którym możesz przeżyć głęboki smutek, ale też zacząć odbudowywać swój wewnętrzny świat przeżyć, wracać do równowagi psychicznej i odzyskiwać spokój. Pamiętaj, że w tym czasie nie musisz jeszcze czuć się dobrze. Brak poprawy samopoczucia i nastroju nie oznacza, że coś jest nie tak. Brak sił i energii są zupełnie naturalne i ważne jest, abyś dała sobie czas na ich odzyskanie. Na tym etapie pomocne mogą być rozmowy o przeżytej stracie, związanych z nią uczuciach, utraconych nadziejach i pragnieniach.
  4. Powracanie do zdrowia – To czas, w którym zaczynasz odzyskiwać kontrolę nad swoim życiem. Uczucia związane ze stratą, zwłaszcza poczucie winy, stają się mniej dotkliwe i możliwe jest budowanie nowej tożsamości i nowych ról. Na tym etapie, jedynym z najtrudniejszych ale potrzebnych kroków jest, pogodzenie się z utratą ciąży i  odejściem nienarodzonego dziecka.
  5. Odnowa – To etap, w którym wracasz do swoich aktywności, kontaktów społecznych i obowiązku. Ale też to czas, w którym uczysz się na nowo dbać o siebie i swoje potrzeby, odzyskujesz siły fizyczne i psychiczne.

StrataKażda z tych faz daje możliwość złagodzenia bólu i lęku. Nie zawsze można w jednoznaczny sposób wyodrębnić te fazy, gdyż często zachodzą na siebie, a przechodzenie z jednego stadium w drugie  odbywa się w sposób płynny. Trudno także określić czas trwania żałoby, ponieważ nie można jednoznacznie powiedzieć ile czasu będą potrzebować rodzice, aby pogodzić się ze stratą.

Żałoba to naturalna reakcja na stratę oczekiwanego dziecka. Przeżycie  żałoby,  konfrontacja  ze  smutkiem  prowadzą w rezultacie do akceptacji śmierci dziecka i normalnego funkcjonowania. Natomiast, kiedy kobieta po utracie ciąży nie widzi sensu życia, pomimo upływu czasu nie potrafi powrócić do codziennych spraw i zajęć, smutek dezorganizuje jej funkcjonowanie przez dłuższy czas, pojawiają się zaburzenia snu, poczucie beznadziei, spadek apetytu to sygnały, że przeżywanie żałoby zostało zatrzymane na którymś z etapów i konieczne jest poszukanie pomocy psychologicznej lub/i psychiatrycznej.

Z  badań wynika,  że  zbyt  szybkie  zaprzestanie  odczuwania żalu  i  tłumienie  w  sobie  uczuć  po  stracie  mogą mieć negatywny wpływ na psychikę kobiety. Negatywnymi stanami psychicznymi będą m.in.: lęk, depresja, objawy chorób psychiatrycznych, takich jak  schizofrenia,  urojenia  i  tendencje  samobójcze. Skutkiem utraty dziecka mogą być zespoły lękowe.  Lęk  dotyczy  przede  wszystkim  przyszłości położniczej  i  obaw  przed  ciągle  powtarzającą  się traumą. Depresyjność objawia się smutkiem, płaczem, poczuciem utraty własnej wartości i szacunku do siebie.

Ważne jest również to, co po utracie dziecka dzieje się w relacji rodziców. Z badań wynika, że ojcowie stają się ogólnie bardziej skoncentrowani na pracy, a matki najczęściej przejawiają smutek i żal. Zjawisko to jest opisywane również jako „gender role splitting”, czyli rozejście się mężczyzny i kobiety w sposobach przeżywania utraty dziecka. Polega ono na wzajemnym odcinaniu się od sposobu reagowania współmałżonka, przez co dochodzi do „emocjonalnego rozchodzenia się” pary. Taka sytuacja skutkuje brakiem wzajemnego oparcia między partnerami, jak również utrudnia bycie blisko pozostałych dzieci. Nieumiejętność rozmowy na temat poronienia może z kolei stać się początkiem zaburzeń komunikacji, prowadzących do wycofywania się ze związku i wzajemnego oskarżania.

Brzemienne w skutkach bywają również sytuacje, w których dorośli w rodzinie nieświadomie zaprzeczają uczuciom zwianym z utratą. Należy do nich symboliczne „zastąpienie” zmarłego dziecka innym dzieckiem. Oznacza to np. urodzenie kolejnego dziecka, gdy proces żałoby jeszcze nie został zakończony. Badania wykazały, że poczęcie nowego dziecka szybko po doznanej wcześniej utracie jest rodzajem obrony przeciwko totalnej bezradności, jak również podtrzymaniem identyfikacji w  roli matki i ojca. Sytuacja taka niesie za sobą wiele psychologicznych zagrożeń. Jednym z nich jest fakt, że matka wycofana emocjonalnie lub przeżywająca depresję we wczesnym okresie życia swojego dziecka, ma negatywny wpływ na jego rozwój. Często nie jest bowiem w stanie odzwierciedlać jego potrzeb i stanów emocjonalnych. Zakłócenia w tym obszarze mogą znacząco wpływać na formowanie się jego życia psychicznego.

Żałoba a pozostałe dzieci w rodzinie

Często nie wiemy jak wspierać dzieci w okresie żałoby, którą przeżywamy w rodzinie, a także staramy się je chronić przed przeżywaniem intensywnych, bolesnych uczuć. Okazuje się jednak, że różne sposoby chronienia dzieci przed przeżywaniem utraty powodują, że dzieci rozwijają nierealistyczne fantazje dotyczące życia i śmierci, które utrzymują się również w ich dorosłym życiu.

Strata ciążyPowszechnie funkcjonują przekonania, że dzieci należy izolować od traumy związanej ze śmiercią. Skutkuje to brakiem uczestnictwa dzieci w rytuale pogrzebu, ukrywaniem przez rodziców tego, co przeżywają, a czasami nawet samego faktu śmierci bliskiego. W społeczeństwach zachodnich utrwalają się takie przekonania związane z przeżywaniem śmierci i żałoby przez dzieci, że nie przeżywają one żałoby, jeszcze nie doświadczyły prawdziwej utraty, dorośli mogą ochronić dzieci, dzieci szybko podnoszą się z żałoby, a te, które zbytnio smucą się po śmierci osób bliskich, będą źle radzić sobie jako dorośli. Istniejące badania na temat przeżywania śmierci przez dzieci nie potwierdzają tych przekonań. Poglądy te jednak wpływają w sposób znaczący na to, jak dorośli towarzyszą dzieciom w przeżywaniu utraty bliskiej osoby. Dzieci często nie są w stanie wprost okazywać żalu, co nie oznacza, że go nie przeżywają. Zazwyczaj pokazują swoje przeżycia w zabawie i określonych sposobach zachowań, np. w szkole tracą przyjaźnie, stają się bardziej impulsywne. Żałoba ma u nich bowiem wymiar indywidualny, jest powiązana z ich procesami rozwojowymi. Z badań wynika, że dzieci, które otrzymały wsparcie w przeżywaniu procesu żałoby, rozwinęły mniej zaburzeń emocjonalnych w okresie dorastania.

Rozmowy z dziećmi po śmierci osoby bliskiej wymagają otwarcia się dorosłych na każde potencjalnie zadane przez dziecko pytanie. Przeżywanie przez dzieci śmierci bliskiej osoby jest również uwarunkowane tym, jak to wydarzenie jest im przedstawiane, w jaki sposób w nim uczestniczą i jak go rozumieją. Kluczowe dla dziecka jest radzenie sobie jego rodziców czy opiekunów z tym, co zaistniało. W skrajnych wypadkach, kiedy rodzic nie radzi sobie z  cierpieniem,  żałoba  wyczerpuje  jego  organizm  albo trwa  miesiącami  czy  latami  –  pomocy  należy  szukać u psychiatry albo psychoterapeuty.

Jeśli doświadczyłaś utraty ciąży:
  • Pozwól sobie na przeżywanie i wyrażanie emocji oraz uczuć których doświadczasz – masz do tego prawo
  • Możesz mówić wprost o stracie jaką poniosłaś
  • Rozmawiaj otwarcie o tym co czujesz z zaufanymi osobami
  • Pomyśl o tym, czego potrzebujesz i spróbuj zadbać o siebie i swoje potrzeby
  • Jeśli tego potrzebujesz – poproś o pomoc i wsparcie swoich bliskich, przyjaciół, zaufanych znajomych
  • Pozwól sobie na przyjmowanie pomocy i wsparcia od osób z twojego otoczenia
  • Dokonaj obrzędu rozstania – jeśli pogrzeb nie był możliwy, a czujesz że potrzebujesz dokonać obrzędu pożegnania z utraconym dzieckiem, może to zrobić symbolicznie wraz z najbliższymi Ci osobami
Poszukaj pomocy specjalisty gdy:
  • Od dłuższego czasu czujesz się bezradna, zniechęcona, brakuje Ci chęci do życia
  • Pomimo upływu czasu nie wracasz do codziennych zajęć, zamykasz się w sobie
  • Brakuje Ci wsparcia w twoim otoczeniu i czujesz się osamotniona
  • Pojawiają się u Ciebie myśli samobójcze
  • Martwisz się o to, jak strata ciąży wpłynie na Twoje macierzyństwo w przyszłości
  • Oddaliłaś się od partnera i trudno jest Ci zbliżyć się do niego ponownie
  • Chciałabyś wspólnie z osobą neutralną przyjrzeć się swoim doświadczeniom, emocjom i potrzebom

JEŚLI CHCESZ POROZMAWIAĆ O SWOJEJ SYTUACJI, POTRZEBUJESZ POMOCY BĄDŹ WSPARCIA, ZAPRASZAM CIĘ DO ZAPOZNANIA SIĘ Z OFERTĄ PRACOWNI ORAZ DO  KONTAKTU ZE MNĄ

Źródła:

  1. Bielan Z., Machaj A., Stankowska I., Psychoseksualne konsekwencje straty dziecka w okresie ciąży i porodu, w: Seksuologia Polska 2010, 8, 1, 41–46
  2. Bubiak A., Bartnicki J., Knihinicka-Mercik Z., Psychologiczne aspekty utraty dziecka w okresie prenatalnym, w: Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne 2014, 4, 1, 69–78
  3. Guzewicz M., Psychologiczne i społeczne konsekwencje utraty dziecka w wyniku poronienia, w: Civitas et Lex 2014
  4. Janusz B., Drożdżowicz L., Wpływ nieprzeżytej żałoby w rodzinie na funkcjonowanie i rozwój dziecka, w: Psychiatria Polska 2013; 47(5): 865–873
  5. Krupka-Matuszczyk I., Matuszczyk M., Psychopatologiczne oblicza żałoby, w: Czasopismo Psychologiczne – Psychological Journal, 20, 2, 2014, 267-271
  6. Łuczak-Wawrzyniak J., Czarnecka-Iwańczuk M., Bukowska A., Konofalska N., Wczesne i późne psychologiczne skutki utraty ciąży, w: Ginekologia Polska 2010, 81
  7. Makara-Studzińska M., Iwanowicz-Palus G., Psychologia w położnictwie i ginekologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009
  8. Murlikiewicz M., Sieroszewski P., Poziom depresji, lęku i objawów zaburzenia po stresie pourazowym w następstwie poronienia samoistnego, w: Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia, tom 6, zeszyt 2, 93-98, 2013