Żałoba w okresie dojrzewania

Okres dojrzewania sam w sobie jest czasem burzliwym, pełnym zmian, niestabilnych nastojów, wewnętrznych konfliktów. Konsekwencje związane z doświadczeniem straty i przeżywaniem żałoby w tym okresie, nakładają się zatem na naturalne zmiany i brak równowagi emocjonalnej wynikającej z dojrzewania. Osoba w okresie adolescencji, w podobnym stopniu jak dorośli uświadamia sobie ostateczny charakter śmierci i dobrze rozumie okoliczności z nią związane. Jednocześnie może zadawać sobie pytania o sens tego co się stało, a zarazem o sens życia i istnienia. Charakterystyczna dla nastolatków elastyczność rozumowania oraz ich zdolność do myślenia abstrakcyjnego  pozwalają im na wysnuwanie własnych hipotez na temat śmierci oraz kwestionowanie powszechnie przyjętych na jej temat przekonań. Może to być trudne do przyjęcia przez ich bliskich, prowadzić do wzajemnego niezrozumienia, a nawet konfliktów. Jednak sposób w jaki nastolatek odpowie sobie na pytania dotyczące sensu życia oraz śmierci może wpłynąć na kształtowanie się jego poczucia tożsamości.

Uważa się, że żałoba składa się z kilku etapów. Na początku większość osób przechodzi etap negacji (niedowierzania, wyparcia informacji o śmierci), który może trwać kilka godzin, kilkanaście miesięcy lub lat. Po etapie negacji może przyjść etap złości, a następnie faza depresji i adaptacji. Żałoba jest procesem długotrwałym. Zakłada się, że głęboka żałoba po kimś bliskim trwa około dwóch lat, ale nie jest to w żaden sposób wyznacznik dobrego lub złego przeżywania żałoby. Każdy człowiek przechodzi przez ten proces własnym rytmem.

Emocjonalnie nastolatek może reagować na śmierć bliskiej osoby podobnie jak dorośli – w podobny sposób przeżywa i okazuje emocje, takie jak smutek, żal, czy tęsknota. Należy przy tym pamiętać, że zarówno na samym początku, jak i w trakcie okresu żałoby emocje nastolatka mogą się gwałtownie zmieniać. Młoda osoba może stać się wycofana, zamknięta w sobie, ale też okazywać złość, wzburzenie, niezgodę na to co ją spotkało, a także zachowywać się agresywnie lub autoagresywnie.

Śmierć jednego z rodziców jest dla dziecka jednym z najtrudniejszych doświadczeń i wywiera znaczący wpływ na jego dalsze życie. Może też wiązać się z opóźnieniem momentu właściwej dla danego etapu rozwoju separacji od drugiego rodzica.

Reakcje dziecka na tę sytuację uzależnione są od wielu czynników, między innymi od: wieku dziecka, jego doświadczeń życiowych, relacji rodzinnych, bliskości ze zmarłym oraz od okoliczności śmierci.   Dziecko, które traci jednego z rodziców lub inną bardzo bliską osobę – członka rodziny, przyjaciela – może:

  • odczuwać smutek wyrażany na przykład poprzez płacz, nieodzywanie się, brak apetytu, niechęć, wrogość, senność, lęk,
  • czuć się opuszczone,
  • odczuwać głęboki żal o to co się stało, co z kolei może potęgować poczucie winy wobec żyjącego lub zmarłego rodzica,
  • reagować poczuciem winy, jeśli zarzuca sobie nieodpowiednie wcześniejsze relacje ze zmarłym rodzicem,
  • odczuwać wrogość do żyjącego rodzica lub opiekuna, upatrując w nim przyczyny śmierci rodzica,
  • chcieć upodobnić się w zachowaniu do zmarłego rodzica,
  • odczuwać lęk związany z obawą o swoje zdrowie, z utratą poczucia bezpieczeństwa, z dalszymi losami jego rodziny,
  • reagować poczuciem ulgi, najczęściej skrywanej, jeśli zmarły był powodem problemów rodzinnych,
  • reagować poczuciem wstydu, pustki

Nastolatek potrzebuje czasu, ale też zrozumienia i wsparcia, aby prawidłowo przejść przez okres żałoby i poradzić sobie z przeżywanymi emocjami. Przejście przez ten okres wraz z nastolatkiem, może być wyzwaniem dla całej rodziny. Opiekun bądź rodzic, który sam przeżywa żałobę może mieć trudność w przyjęciu i zaakceptowaniu przeżyć drugiej osoby. Ważne jest jednak, aby wspierać nastolatka i nie zostawiać go samego w tym trudnym czasie. Jak to robić? Poniżej znajdziesz kilka wskazówek, które przygotowałam w oparciu o własne doświadczenia zawodowe oraz porady programu „Tumbo pomaga”, promującego wiedzę na temat procesu żałoby.

Jak wspierać nastolatka w żałobie?

Staraj się uszanować fakt, że nastolatek może przeżywać żałobę w inny sposób niż ty i czego innego może potrzebować. Pozwalaj mu na wyrażanie takich emocji jak: smutek, lęk, rozpacz, radość, złość, nienawiść lub poczucie winy. Zmiany w zachowaniu traktuj jako wyraz przeżywanych wewnętrznie emocji związanych ze stratą.

Bądź gotowy na to, aby wysłuchać nastolatka i okaż zainteresowanie jego samopoczuciem, ale nie naciskaj, jeśli zobaczysz, że nie czuje się gotowy na rozmowę. Czasem wspólne pomilczenie przynosi ukojenie i spokój, jakiego młoda osoba potrzebuje. Gdy Twoje dziecko zdecyduje się na rozmowę o swojej żałobie, przede wszystkim staraj się je aktywnie wysłuchać. W takiej rozmowie:

  • daj dziecku przestrzeń na to, aby mówiło swobodnie o tym, co czuje,
  • nie przejmuj inicjatywy, nie zagaduj tego czym dzieli się młoda osoba,
  • akceptuj to co mówi i nie zaprzeczaj jego emocjom, unikaj takich stwierdzeń jak: „Już przestań się smucić. To nic nie da”, „Jesteś smutny w taki słoneczny dzień? Zobacz, jak jest pięknie dookoła…” „Już czas przestać płakać, życie toczy się dalej”,
  • zadawaj pytania otwarte, np. „Co martwi Ciebie najbardziej?”, „Co robisz, gdy zaczyna Ci się robić bardzo smutno?” „Co masz konkretnie na myśli?”, „Może powiesz mi coś więcej na ten temat?,
  • sprawdzaj, czy dobrze zrozumiałeś jego słowa „Uważasz, że…”, „O ile dobrze zrozumiałam, to…”,
  • nazywaj i odzwierciedlaj jego emocje „Rozumiem, że trudno Ci się z tym pogodzić”, „Widzę, że denerwujesz się, gdy o tym mówisz.”, „Jesteś zła, że siostra umarła?”,
  • bądź czujny na wszelkie sygnały świadczące o tym, że dziecko może mieć myśli rezygnacyjne, czy samobójcze. Mogą one pojawiać się pod postacią takich stwierdzeń jak: „Wszystko straciło już sens”, „Chce znaleźć się tam gdzie … (osoba, którą straciło dziecko)”, „Mam nadzieję, że niedługo to wszystko się skończy” i tym podobne,
  • unikaj pocieszania oraz niewiarygodnych zapewnień, takich jak:
    • „Wszystko będzie dobrze”
    • „Wszystko wróci do normy”
    • „Jutro poczujesz się lepiej”
    • „Wiem, co czujesz”
    • „Tak widocznie musiało być”
    • „Co cię nie zabije, to cię wzmocni”
    • „Bądź silna”
    • „Skończ użalać się nad sobą. Ile można?”.

Warto, abyś Ty sam również nie ukrywał przed dzieckiem swoim emocji i uczuć – lęku, żalu, tęsknoty, czy smutku. Nie ma nic złego w tym, że Twoje nastoletnie dziecko zobaczy jak płaczesz. Ważne, abyś wtedy porozmawiał z nim o tym jakie są powody Twojego płaczu. Dzięki temu nastolatek nauczy się, że wyrażanie emocji nie jest czymś złym, a rozmowa na ten temat jest możliwa. Pamiętaj jednak, żeby nie obarczać nadmiernie dziecka problemami dorosłych. Unikaj wszelkich ekstremalnych zachowań i dodatkowo nie obarczaj przewidywaniami jeszcze gorszych scenariuszy w przyszłości. Możecie porozmawiać o tym co w waszym życiu się zmieni, co pozostanie takie jak było. Ważne, by tych stałych elementów w jego życiu było jak najwięcej. Jeśli zaś czujesz, że ciężko jest Ci radzić sobie z przeżywanymi emocjami i widzisz zagrożenie, że możesz nadmiernie obarczać nimi swoje dziecko, rozważ skorzystanie z pomocy specjalisty.

Kiedy warto udać się z nastolatkiem do specjalisty?

Zdarza się, że nastolatkowi zależy nam tym aby traktować go jak osobę dorosłą
i stara się być wsparciem dla swoich bliskich, rodzeństwa. Ważne jest jednak, aby unikać wtłaczania młodej osoby w role i zadania, którym nie jest w stanie sprostać. Należy pamiętać, że nastolatek, nawet na progu dorosłości ma prawo do przeżycia żałoby, okazania słabości oraz otrzymania opieki i wsparcia. Nadmierne obarczanie go obowiązkami oraz własnymi emocjami przez osoby dorosłe, może negatywnie i zaburzająco wpływać na rozwój nastolatka.

Dość szczególną sytuacją, w której powinniśmy byś szczególnie czujni jest samobójcza śmierć rodzica bądź innej bliskiej dziecku osoby, np. przyjaciela. Osoby, które w wieku dziecięcym bądź nastoletnim straciły rodzica w wyniku jego samobójstwa, częściej są narażone na schorzenia psychiczne, ale też częściej same odbierają sobie życie. Należy być wrażliwym na wszelkie sygnały, świadczące o tym, że nastolatek doświadcza poważnego kryzysu emocjonalnego, bądź pojawiają się u niego myśli samobójcze. W takiej sytuacji konieczne jest skorzystanie ze specjalistycznej pomocy – psychiatry i/lub psychoterapeuty.

Jak pisałam wcześniej – żałoba może przebiegać inaczej u każdej osoby, a jej przebieg trudno przewidzieć, zwłaszcza gdy dotyczy osoby w okresie adolescencji. Są jednak pewne sygnały i objawy, które świadczą o tym, że młoda osoba nie radzi sobie z przeżywanymi emocjami i potrzebuje profesjonalnego wsparcia. Taka pomoc może być konieczna, gdy nastolatek:

  • odczuwa nadmierną odpowiedzialność wobec innych, czuje przymus bycia dorosłym,
  • chce poważnie zachorować lub umrzeć,
  • samookalecza się, bądź w inny autodestrukcyjny sposób odreagowuje emocje, np. sięgając po używki, alkohol, dopalacze,
  • przeżywa nadmierny lęk i niepokój,
  • cierpi na bezsenność,
  • wycofuje się z codziennych aktywności i relacji, nie wraca do nich pomimo upływu czasu.

W okresie przeżywania żałoby kontakt ze specjalistą daje przede wszystkim możliwość odreagowania emocji w sposób bezpieczny i konstruktywny. Rozmowa z psychoterapeutą, czyli osobą neutralną, niezaangażowaną w przeżywanie kryzysu przynosi ulgę i nie wiąże się z poczuciem obciążania swoim stanem innych osób, zwłaszcza bliskich również będących w żałobie. Spotkania z terapeutą to również szansa na przyjrzenie się swojej stracie w szerszym kontekście – omówienie tego, jak śmierć bliskiej osoby wpłynie na dalsze życie, z jakimi zmianami się wiąże. Dla osób, które przeżywają ambiwalentne uczucia wobec śmierci członka rodziny, np. tęsknotę, ale i ulgę – wyrażenie ich w warunkach tajemnicy i poufności może być szansą na zrzucenie z siebie obciążenia emocjonalnego i poczucia winy. Dla nastolatka leczący i wzmacniający może być także sam fakt rozmowy na temat procesu żałoby. Uświadomienie sobie, że ma prawo do przeżywania całej gamy trudnych uczuć, a dochodzenie do siebie wymaga czasu, wsparcia i zadbania o swoje potrzeby.

 JEŚLI CHCESZ POROZMAWIAĆ O SWOJEJ SYTUACJI, POTRZEBUJESZ POMOCY BĄDŹ WSPARCIA, ZAPRASZAM CIĘ DO ZAPOZNANIA SIĘ Z OFERTĄ PRACOWNI ORAZ DO  KONTAKTU ZE MNĄ

Źródła:

  1. Portal Internetowy Fundacji Tumbo Pomaga http://www.tumbopomaga.pl/
  2. Dodziuk A., Żal po stracie, czyli o przeżywaniu żałoby, Instytut Psychologii Zdrowia, Warszawa 2007
  3. Goldman L., Jak rozmawiać z dziećmi kiedy ktoś umiera. Odpowiedzi na pytania dzieci o śmieć w rodzinie, gronie przyjaciół, w szkole, Wydawnictwo Feeria, Łódź 2012
  4. Herbert M., Żałoba w rodzinie. Jak pomóc cierpiącym dzieciom i ich rodzinom, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2005
  5. Kubler-Ross E., Rozmowy o śmierci i umieraniu, Media Rodzina, Poznań
  6. Romanowska Gręda K. Jak wspierać nastolatka w żałobie. Sygnał. Magazyn Wychowawcy, nr 10 (045) listopad 2016. Fragmenty powyższego tekstu pochodzą z mojego artykułu opublikowanego w miesięczniku Sygnał. Magazyn Wychowawcy.